محافظت از نوجوان

بسیاری از افرادی که معتقدند در زندگی خودشان موفق بوده‌اند و این موفقیت را مدیون تربیت درست و رفتار بجای والدینشان هستند، وقتی که فرزندانشان به سنین نوجوانی و جوانی می‌رسند، متوجه می‌شوند پیروی از همان روش تربیتی که در مورد خودشان موفق بوده، حداقل در مورد پاره‌ای از مسائل موثر واقع نمی‌شود.

واقعیت این است که بهترین روش محافظت از فرزندان، امروزه دیگر کنترل لحظه‌به‌لحظه و محدود کردن آنها در دایره‌ای که برایشان تعریف می‌کنیم، نیست چون از سنین نوجوانی به بعد، دیگر قادر به انجام این کار نخواهیم بود. در این سن اگر به کنترل بیش از حد و ورود به حریم خصوصی آنها ادامه دهیم، ناخواسته از آنها فاصله می‌گیریم و برخلاف آنچه که هدفمان بوده، آنها را به سمت پنهان‌کاری سوق داده و در معرض آسیب‌های بیشتر قرار می‌دهیم.

 

پس چگونه می‌توانیم از نوجوانان و جوانان خود محافظت کنیم؟

سوال مهمی که پرسیده می‌شود این است که در صورت کنترل نکردن دقیق و راه نیافتن به حریم خصوصی، چطور می‌توانیم از سالم بودن روابط فرزندمان مطمئن شویم و به‌موقع از آسیب‌های احتمالی پیشگیری کنیم؟
باید گفت انسان‌ها برای مقابله سازگارانه با استرس‌ها، موقعیت‌های مختلف و تعارض‌های زندگی به روش‌هایی نیاز دارند که آنها را در حل مسائل یاری می‌کند. این موارد همان مهارت‌های زیربنایی هستند که در دوران نوجوانی و در فرایند تحول توسط والدین و محیط زندگی در فرد شکل می‌گیرند. به جرات می‌توان گفت بهترین کاری که والدین می‌توانند برای نوجوانانشان انجام دهند و آنها را در برابر مسائل و مشکلات پیش رویشان، رویین‌تن کنند، آموختن همین مهارت‌های 10 گانه زندگی به آنهاست. جوانی که مجهز به این سلاح پرقدرت باشد دارای عزت نفس و خودکارآمدی است که باعث می‌شود نیاز به کنترل لحظه به لحظه و گوشزدهای دائمی نداشته باشد، اما این مهارت‌های زندگی کدام‌اند؟


آشنایی با مهارت‌های زندگی 10 گانه


این برنامه را از دهه 1980 ژیلبرت بوتوین در آمریکا به‌عنوان مدلی برای پیشگیری از مصرف الکل و مواد مطرح کرد و در اگوست 1993 از طرف یونیسف به‌عنوان مدلی برای پیشگیری از آسیب‌های روانی-اجتماعی معرفی شد. از آن زمان تا امروز آموزش مهارت‌های زندگی در کشورهای بسیاری به کار بسته شده و نتایج حاصل از یاد گرفتن و به کار بستن آن حاکی از تاثیر مثبت آن در پیشگیری از انواع مشکلات روانی، اجتماعی و خانوادگی بوده است.


مهارت‌های زندگیبر تلقی افراد از کفایت خود یعنی بر اعتماد به‌نفس و عزت نفس آنها اثر دارند بنابراین نقش مهمی در سلامت روان ایفا می‌کنند.


این مهارت‌ها عبارت‌اند از:


1- توانایی تصمیم‌گیری


2-  توانایی حل مساله


3-  توانایی تفکر خلاق


4-  توانایی تفکر نقادانه


5- توانایی برقراری رابطه موثر


6- توانایی برقراری رابطه بین‌فردی سازگارانه


7-  توانایی آگاهی از خود

 

8-  توانایی همدلی با دیگران

 

9-  توانایی مقابله با هیجان


10- توانایی مقابله با استرس


همان‌طور که از عناوین پیداست، کسب این مهارت‌ها موجب رشد و پیشرفت فردی و اجتماعی می‌شود و فرد به حقوق انسانی خود آگاه خواهد شد. به این ترتیب از بسیاری از مشکلات اجتماعی پیشگیری می‌شود و ارتقای سلامت روانی را به دنبال خواهد داشت.
در این شماره شما را با مهارت حل‌مساله که یکی از مهم‌ترین مهارت‌هاست، آشنا می‌کنیم و در شماره‌های بعد به توضیح مهارت‌های دیگر خواهیم پرداخت.
حل‌مساله درواقع یکی از مهم‌ترین فرایندهای تفکر است که به افراد کمک می‌کند مقابله موثری با مشکلات و چالش‌های زندگی داشته باشند.
هدف از آموختن این مهارت به فرزندان، کمک به آنها برای شناخت هر چه بهتر خود، برقراری روابط بین‌فردی مناسب و موثر، کنترل هیجانات، مدیریت داشتن بر شرایط تنش‌زا و حل کردن مسائل و مشکلات است.
اگر ما والدینی باشیم که در مقابله با مشکلات، قادر به پیدا کردن راهکار مشخصی برای حل‌مساله خود نباشیم و برخورد درستی با مساله خود نکنیم، چطور می‌توانیم از نوجوانان و جوانانمان چنین توقعی داشته باشیم؟

روان‌شناسان معتقدند حل‌مساله، یک فرایند است و فرد باید مراحلی را در این دوره طی کند.
متخصصان علوم رفتاری نیز معتقدند می‌توان با پیچیدگی مسائل- به هر اندازه که باشد- به کمک یک ساختار طبقه‌بندی‌شده، برخورد کرد. این ساختار چندمرحله‌ای به افراد کمک می‌کند هنگام مواجهه با مشکل، مساله را از قالب کلی خارج و آن را به اجزایش تقسیم کنند. به این ترتیب مساله از حالت کلی، رعب‌آور و غیرقابل‌حل بودن خارج می‌شود و به اجزای قابل‌فهم و قابل‌حل، تفکیک خواهد شد.


مراحل فرایند حل‌مساله


این مراحل عبارت‌اند از:


1- تعریف و شناسایی مشکل


2-  پیدا کردن راه‌حل‌های مختلف


3-  تصمیم‌گیری


4- بازنگری


اینک به توضیح و تبیین هر یک از مراحل حل‌مساله می‌پردازیم:


1- تعریف مشکل


اولین مرحله، تبیین دقیق مشکل است؛ یعنی ابتدا باید مساله تعریف شود. در این مرحله، فرد ابتدا باید از خود بپرسد چه راه‌حل‌هایی برای این مشکل وجود دارد و سپس سعی کند همه راه‌حل‌هایی را که به ذهنش می‌رسد، حتی اگر عملی به نظر نمی‌رسند، بیان کند. این کار را والدین می‌توانند به کمک فرزندانشان انجام دهند تا آنها بتوانند از طریق الگوبرداری از والدین این کار را یاد بگیرند.
اگر فرد دقیقا نداند چه مشکلی وجود دارد، طبعا امکان حل آن کاهش می‌یابد و ممکن است وقت زیادی را صرف اضطراب حاصل از سردرگمی کند تا حل یک مشکل.


متخصصان معتقدند مسائل را می‌توان به 4 گروه تقسیم کرد:


مسائل مهم و غیرفوری


مسائل فوری و غیرمهم


مسائل مهم و فوری


مسائل غیرمهم و غیرفوری


مسائل مهم و غیرفوری به مسائلی گفته می‌شود که حل آنها برای ما ضروری است، ولی برای حل این‌گونه مسائل محدودیت زمانی نداریم.
مسائل فوری و غیرمهم به مسائلی گفته می‌شود که شاید مهم نباشند، اما در یک محدوده زمانی حتما باید حل شوند و اگر آن زمان بگذرد، امکان حل مشکل بسیار کم و حتی غیرممکن خواهد بود.
برای مثال: اینکه تماس بگیرید و روز تولد دوستتان را تبریک بگویید، ممکن است مساله خیلی مهمی نباشد، اما زمان خاصی دارد و باید در همان محدوده زمانی انجام شود.
مسائل مهم و فوری مسائلی هستند که هم برای خود فرد مهم هستند و هم برای حل آنها محدودیت زمانی وجود دارد.
مسائل غیرمهم و غیرفوری، مسائلی هستند که نه برای فرد مهم‌اند و نه حل آن محدودیت زمانی دارد.
پس تشخیص درست اولویت‌ها اهمیت دارد. پس از اینکه توانستیم اولین اولویت خود را شناسایی کنیم، باید در جهت حل آن مشکل اقدام کنیم.


2- پیدا کردن راه‌حل‌های مختلف


هنگامی که مساله یا مشکل دقیقا مشخص و معلوم شد، فرد باید بکوشد راه‌حل‌های مختلفی برای مشکل خود پیدا کند. برای این کار، فرد باید ذهن خود را باز نگه دارد، آن را سانسور نکند و هر راه‌حلی را که به ذهنش می‌رسد (چه درست و چه نادرست) در نظر بگیرد. همچنین باید با دیگران مشورت کند. نکته مهم در این مرحله، کمیت راه‌حل‌هاست و نه کیفیت آنها؛ یعنی هر چه تعداد راه‌حل‌ها بیشتر، بهتر زیرا در این مرحله، راه‌حل‌ها مورد قضاوت و ارزشیابی قرار نمی‌گیرند بنابراین هر راه‌حلی که به ذهن می‌رسد، چه مثبت و چه منفی، باید نوشته شود. به این کار، «بارش افکار» می‌گویند. این امر به دو دلیل است:
اولا: هنگامی که فرد ذهنش را باز می‌کند، بسیاری از راه‌حل‌هایی را که قبلا آموخته ولی به‌دلیل اینکه مدت‌هاست آنها را به کار نبرده، فراموش کرده، در مغز فراخوانده می‌شود و دوباره آنها را به همان شکل یا در شکلی جدید به کار می‌برد. این کار خود منجر به افزایش اعتماد به‌نفس فرد می‌شود.
ثانیا: هدف این مرحله دست یافتن به راه‌حل‌های متعدد است. چیستی و چگونگی راه‌حل‌ها مهم نیست.
البته توجه به این نکته ضروری است که در روش بارش افکار، فرد مجاز به ارائه راه‌حل‌هایی است که به خودش و دیگران صدمه و آسیب نرساند.


3- تصمیم‌گیری


انسان‌ها به میزان زیادی سرنوشت خود را، خودشان رقم می‌زنند و تصمیم‌گیری ابزاری است که این کار را برای آنها انجام می‌دهد. تصمیم‌گیری، فرایند پیچیده‌ای است و تصمیم‌گیری‌های درست، در ارتقای رفتارهای سالم، مثبت و قابل‌پذیرش و به‌طور کلی آینده مثبت نقش مهمی دارد. به همین ترتیب تصمیم‌گیری‌های اشتباه ممکن است بر جنبه‌های مختلف زندگی و آینده فرد تاثیر منفی بگذارد.
در این مرحله تک‌تک راه‌حل‌هایی که در مرحله قبل شناسایی شده بودند، مورد قضاوت و ارزشیابی قرار می‌گیرند. برای این کار، افراد باید پیامدها و قابلیت دسترسی هر راه‌حل را قبل از استفاده از آن، پیش‌بینی کنند. چنین کاری احتمال استفاده از راه‌حل‌هایی را که پیامدهای خطرناک همراه دارد، کاهش می‌دهد. در این مرحله، این فرصت به فرد داده می‌شود که قبل از اینکه از یک راه‌حل استفاده کند، نتیجه و پیامد هر یک از راه‌حل‌ها را پیش‌بینی و سپس با مقایسه پیامدها و نتایج راه‌حل‌های مختلف، بهترین راه‌حل را انتخاب کند.
پس فرد باید این جسارت و شهامت را داشته باشد که از بین گزینه‌های موجود، یک گزینه را به‌عنوان مناسب‌ترین گزینه انتخاب کند.
تصمیم‌ها شامل انتخاب‌های سیاه و سفید نیستند و در بیشتر موارد، حق انتخاب‌های متعددی در یک موقعیت تصمیم‌گیری وجود دارد. شناسایی این انتخاب‌های مختلف مستلزم استفاده از فرایند تفکر خلاق است و برای تحریک تفکر خلاق، بارش فکری یعنی عدم انتقاد از ایده‌ها و خوشامدگویی به هر ایده‌ای مفید است. علاوه بر این، معمولا مشورت با سایر افراد نیز انتخاب‌های دیگری را به میان می‌آورد. نکته مهم در این مرحله تاکید بر یافتن حق انتخاب‌های بیشتر است زیرا هر چه انتخاب‌های موجود در یک موقعیت بیشتر باشد، امکان تصمیم‌گیری منطقی نیز افزایش می‌یابد.
نهایتا با توجه به پیش‌بینی پیامدهای مثبت و منفی، بهترین مورد انتخاب و تصمیم‌گیری انجام می‌شود.


4- بازنگری


پیش از آنکه خود را به اجرای راه‌حلی متعهد کنید، لازم است بازنگری نهایی انجام شود. مانند سایر موارد مربوط به فرایند حل‌مساله، طول مدت بازنگری و شیوه‌هایی که به کار می‌گیرید، به اهمیت و فوریت مساله بستگی دارند.
ممکن است این بازنگری چند ثانیه یا چند ماه طول بکشد ولی همیشه انجام این بازنگری باارزش است و لازم است راه‌حل خود را از چند زاویه بازنگری کنید. در این مرحله براساس پیامدهای پیش‌بینی‌شده برای هر راه‌حل، راه‌حلی که بیشترین پیامدهای مثبت و کمترین پیامدهای منفی را به همراه دارد، انتخاب می‌شود.
اگر راه‌حل انتخاب‌شده رضایتبخش بود، فرایند حل‌مساله پایان می‌یابد و اگر موثر نبود، باید از راه‌حل‌های دیگری استفاده کرد یا فرایند حل‌مساله را از ابتدا شروع کرد بنابراین فرایند زمانی پایان می‌یابد که آن موقعیت، دیگر برای فرد مساله‌ساز نباشد.
 

منبع : هفته نامه سلامت

دکتر هانیه زایررضایی، روان‌شناس بالینی

 

آخرین مقالات آموزشی

از عوامل خطرآفرین ابتلا به زوال عقل

در شرایطی که آمار و ارقام ابتلا به زوال عقل هشداردهنده هستند اما اقدامات بسیاری را می‌توانید انجام دهید تا خطر ابتلا به این شرایط را کاهش دهید. ...

از خواص آجیل

انواع آجیل شامل اسیدهای چرب غیر اشباع و دیگر مواد مغذی مانند ویتامین ها، پروتئین، فیبر و ... هستند که می توانند سدی در برابر ابتلا به برخی از انواع ...

برخی از حقوق و تکالیف زوجین نسبت به یکدیگر

فصل هشتم از کتاب هفتم قانون مدنی به مبحث «حقوق وتکالیف زوجین نسبت به یکدیگر» پرداخته است. بر اساس ماده‌ ۱۱۰۲ قانون مدنی، همین که عقد ...

علائم افزایش قند خون

قند و شکر سریع ترین و ارزان ترین منابع انرژی هستند اما سوال این است که این محصولات علاوه بر ایجاد انرژی فوری، ارزش تغذیه ای دیگری هم دارند؟ ...

مواد غذایی که استرس را کاهش می دهند:

مدیریت استرس می‌تواند یک عامل مهم برای سلامتی باشد. استرس زیاد، فقط عاملی برای خراب کردن روزما نیست بلکه در واقع افرادی که تحت فشار استرس قرار ...

پنج رفتار ی که می‌تواند بر رابطه ی شما با همسرتان آسیب بزند

رفتارهای خودخواهانه می‌تواند تاثیر منفی بر ازدواجتان بگذارد. پنج مورد از متداول‌ترین این رفتارهای مخرب را برایتان عنوان می‌کنیم که ...

ازعناصرموفقیت در روابط همسران

موفق‌ترین روابط عاطفی، روابطی هستند که در آنها استقلال و فردیت افراد حفظ می‌شود. به بیانی دیگر، روابطی که به وابستگی و تجاوز به حریم یکدیگر ...

راهکارهایی برای از بین بردن افکار منفی و مضر

فرایند فکرکردن ما فرایندی ضروری برای بقا و مبارزه در دنیای مدرن است. طرز فکر انتقادی به ما توانایی حل سریع و کارآمد مسائل را می‌دهد. تفکر خلاق ...

چرا همسرت شاد نیست؟

در زندگی مشترک، ایجاد رابطه‌ای که همیشه پُر از عشق و شور و سازگاری باشد، کار راحتی نیست. اما راههایی وجود دارد که می‌توانید به همسرتان کمک ...

بهداشت روانی زیر سقف مشترک از نگاه قرآن

بهداشت روانى عبارت است از ایجاد تعادل شخصیتى در درون، میان آن‏چه فطرت و غریزه نامیده میشود؛ و در بیرون، میان آن‏چه تعادل ارتباطى میان فرد و ...

معیارهای انتخاب همسر از نگاه پیامبر اکرم(ص)

ازدواج در نگاه هر کس معیارهایی دارد. با این حال، معیارهایی که بزرگان دین معرفی کرده اند، سالم ترین و مطمئن ترین معیارها است.  ایمان در اسلام ...

توقعات بی جایی که نباید از کسی داشته باشیم!

بزرگترین ناامیدی‌های ما در زندگی معمولا نتیجه‌ توقعات نابجای ماست. که این موضوع مخصوصا در روابط و تعاملات ما با دیگران، پر رنگ‌تر هم ...

بخشش؛ راز آرامش

بخشش را می‌توان شکلی از کاهش تنش و اضطراب تلقی کرد. فرد می‌تواند با رها شدن از خشم و آزردگی، تمام توجه خود را به زمان حال معطوف کند و ...

پیشنهاد به پدر و مادرهایی که فرزند دانش آموز دارند

با آغاز سال تحصیلی، بی مناسبت نیست بدون هیچ مقدمه ای، چند پیشنهاد را با پدر و مادرها در میان بگذاریم: بهترین راه برای درس خوان و مهم تر از آن، ...

چگونه خشم خود را در خیابان کنترل کنیم؟

درگیری‌هایی لفظی در خیابان یکی از عوامل تأثیرگذار در دعواهای فیزیکی است. اتفاقی که اگر با کنترل خشم همراه نباشد گاه می‌تواند عواقب جبران ...

اگر می‌خواهید شاد باشید، این ۱۰ عادت را ترک کنید

   ۱. دست از زیاده خواهی بردارید بعضی از افراد ظاهرا به هیچ اندازه‌ای قانع نیستند و رویکردشان نسبت به هر چیزی در زندگی، زیاده ...

چگونه انسان های سمی اطرافمان را خنثی کنیم ؟

  سر و کله زدن با افراد سمی چیزی است که همه‌ی ما تجربه‌اش را داریم. خودشیفته‌ها، دروغگوها، اجتماع گریزها، متقلب‌ها، ...

عوامل آرامش در خانواده

انسان در زندگی به دنبال آرامش روحی خویش است. آرامشی که به زندگی انسان معنا دهد و آن را لذت بخش سازد، برای رسیدن به این آرامش به تکیه گاهی که در سختی ...

از راه‌های برقراری ارتباط موثر با همسر:

۱ ـ کنجکاو باشید:یک سوال معمولی مثل«امروز چطور بود؟»«چی کار کردی؟» و با انگیزه پاسخ دادن به آن شما را در ارتباط مستمر با ...

کودک آزاردیده این نشانه ها را دارد

آزار کودک چیزی فراتر از شکستن دست و پای او یا سوزاندن بخشی از بدن اوست. اگرچه آزارای جسمانی را می‌توان در بدن کودک مشاهده کرد اما آزار کودک می ...